3 - گاه بعضى در اين مساله ترديد كرده‌اند كه مصائب در آيه فوق اشاره به مصائب دنيا باشد چرا كه دنيا دار عمل است نه دار پاداش و كيفر . ولى اين اشتباه بزرگى است چرا كه « آيات » و « روايات » فراوانى نشان مىدهد كه گاه انسان در همين دنيا گوشه اى از كيفر اعمالش را مىبيند ، و اينكه مىگويند دنيا دار مجازات نيست ، يعنى تمام حسابها تصفيه نمىشود ، نه اينكه مطلقا مجازاتى وجود ندارد ، و انكار اين حقيقت از نظر آشنايان به آيات و روايات شبيه انكار يك امر بديهى است . 4 - گاه مصائب ، جنبه دستجمعى دارد ، و محصول گناهان جمعى است ، همانگونه كه در آيه 41 سوره روم مىخوانيم : ظَهَرَ الْفَسادُ فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ بِما كَسَبَتْ أَيْدِي النَّاسِ لِيُذِيقَهُمْ بَعْضَ الَّذِي عَمِلُوا لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ : « فساد در خشكى و دريا به خاطر اعمال مردم آشكار شد ، تا نتيجه بعضى از اعمالى را كه انجام داده‌اند به آنها بچشاند شايد باز گردند » . روشن است كه اين در باره جوامع انسانى است ، كه به خاطر اعمالشان گرفتار نابسامانيها مىشوند . و در آيه 11 سوره رعد آمده است : إِنَّ اللَّه لا يُغَيِّرُ ما بِقَوْمٍ حَتَّى يُغَيِّرُوا ما بِأَنْفُسِهِمْ : « خداوند سرنوشت هيچ جمعيتى را تغيير نمىدهد مگر اينكه خويشتن را تغيير دهند » . و امثال اين آيات كه گواهى مىدهد در ميان اعمال انسان و نظام تكوينى زندگى او ارتباط و پيوند نزديكى وجود دارد ، كه اگر بر اصول فطرت و قوانين آفرينش گام بردارند بركات الهى شامل حال آنها مىشود ، و هر گاه فاسد شوند زندگى آنها به فساد مىگرايد . و گاه ممكن است اين قضيه در مورد فرد فرد انسانها صادق شود و هر كس